Działacz PPS, publicysta, twórca Czerwonego Harcerstwa TUR; uczestniczył w organizacji i z bronią w ręku w obu powstaniach śląskich oraz wojnie polsko-bolszewickiej w 1920 r (ranny). Dwukrotnie wybierany do sejmu Ii i III kadencji. Więziony w Twierdzy Brzeskiej, wraz z Witosem, Barlickim, Ciołkoszem, Bagińskim i innymi, został skazany w „procesie brzeskim”. Więziony w KL Auschwitz, w 1942 został rozstrzelany pod bramą straceń.
Syn Mieczysława i Stanisławy Rafalskiej. Pradziad jego, Karol August Dubois, był oficerem armii napoleońskiej, a po 1812 r. zatrudnił się jako nauczyciel gimnazjalny na Podolu i Wołyniu. Ojciec Mieczysław, po skończeniu studiów prawniczych pracował jako kierownik działu prawnego w Kasie Pożyczkowej Przemysłowców Warszawskich, a od grudnia 1918 r. był notariuszem w Brześciu Kujawskim. Matka, Stanisława z domu Rafalska, była najmłodszą córką dzierżawcy majątków koło Bodzentyna, ukończyła Szkołę Rzemiosł w Warszawie, którą prowadziła jej ciotka. Stanisław Dubois miał dwie siostry – Zofię i Marię.
Naukę pobierał w kilku szkołach średnich, ówczesnych gimnazjach: im. Mikołaja Rey, im. Jana Zamoyskiego, im. św. Wojciecha (Szkoły Wojciecha Górskiego), gimnazjum w Płocku i na koniec maturę otrzymał w gimnazjum im Rocha Kowalskiego w Warszawie.
Będąc u Górskiego, w roku szkolnym 1915/16, wraz z kilku kolegami opracował i wydał ośmio-stronicową jednodniówkę „Museion”, mającą zapoczątkować wydawnictwo cykliczne Koła Samokształceniowego „Znicz”. Wielki wpływ miał na niego charyzmatyczny nauczyciel polskiego, Norbert Barlicki. Z biegiem czasu, dorastając do pełnoletności, Stanisław zagłębiał się coraz bardziej w problematykę działań społecznych. Studia podjął w Wolnej Wszechnicy Polskiej.
W 1918 wstąpił do Związku Młodzieży Postępowo-Niepodległościowej, a później wszedł do składu nowo powołanej Organizacji Młodzieży Towarzystwa Uniwersytetu Robotniczego (OMTUR) obejmując kierownictwo zespołu wydającego pismo „Głos Młodzieży Robotniczej”. 15 kwietnia 1923 znalazł się w Centralnym Wydziale Młodzieży, powołanym przez Zarząd Główny TUR (w 1926 r. Koła Młodzieży TUR zrzeszały blisko 5 tysięcy członków).
We wrześniu 1918 roku Stanisław Dubois wstępuje w szeregi PPS i pozostanie jej wierny do końca swoich dni, poświęcając się bez reszty wcieleniu w życie programu partii, w ogółnośći: walce o niepodległość i sprawiedliwość społeczną
W 1919 r. wziął udział w pracach logistycznych na zapleczu II Powstania Śląskiego.
W 1920 wstąpił do formacji ochotniczej wojska olskiego, biorąc czynny udział walkach wojny polsko-bolszewickiej.
W 1921 wziął udział w trzecim powstaniu śląskim. Walczył w jednostce dywersyjnej „Wawelberg”, awansując do stopnia kaprala.
W 1925 otrzymał stanowisko sekretarza redakcji Robotnika, głównego organu prasowego PPS, które z przerwami pełnił do 1939 r.
W 1926 r. zaczął tworzyć gromady (drużyny) Czerwonego Harcerstwa, które od 1929 podlegały pod Referat Harcerski przy Komitecie Centralnym OM TUR, a od 1931 do 1939 przewodniczył Radzie Głównej Czerwonego Harcerstwa TUR.
W 1926, w trakcie przewrotu majowego, PPS aktywnie wsparła Piłsudskiego, formując bataliony robotnicze, oraz organizując, kluczowy dla przebiegu wydarzeń, strajk Związku Zawodowego Kolejarzy. Jednak odmowa Piłsudskiego przyjęcia wyboru na stanowisko Prezydenta przez Zgromadzenie Narodowe w dniu 31 maja i porozumienie z arystokracją doprowadziło do kryzysu. Jeszcze tego samego dnia odbyła się wielka manifestacja PPS na Placu Teatralnym, w trakcie której Dubois potępił Piłsudskiego za tę decyzję. Zwrócił też nadany mu w 1921 r. Krzyż Walecznych.
Poczynając od 1926 roku Dubois rozwijał szeroką działalność polityczną na Podlasiu, a w szczególności, w województwie białostockim, dzięki czemu PPS pozyskała wielu zwolenników i wygrała w tym rejonie w wyborach do sejmu, a on sam został posłem II kadencji sejmu.
Rozchwianie nastrojów politycznych w Polsce pogłębił z pewnością światowy kryzys gospodarczy lat 1929 -33. Nasz dochód narodowy spadł wtedy do połowy, bezrobocie dochodziło do 43 %, pokusa rządów „silnej ręki”znajdywała rosnące poparcie.
30 sierpnia 1930 r. nastąpiło rozwiązanie Sejmu. W tej sytuacji posłów nie chroniły już immunitety i kilkunastu z nich aresztowano jako przeciwników sanacji oraz osadzono w Twierdzy Brzeskiej, pełniącej funkcję więzienia. Wśród nich m.in. byli Dubois, Barlicki, Witosi inni. Znany jako „proces brzeski” rozpoczął się 20 października 1931 r. w Warszawie. Już 13 stycznia 1932 r. wyrokiem sądu okręgowego Stanisław Dubois został skazany na 3 lata więzienia z utratą praw publicznych i obywatelskich praw honorowych na 5 lat. Sąd Najwyższy zatwierdził wyrok w październiku 1933 roku.
Fragment wystąpienia – ostatniego słowa – Stanisława Dubois:
„Czy Polska ma być państwem wolnym równych obywateli, terenem rozwoju sił społecznych, ustrojem ładu i prawa, w którym normalnie rozwijać się będzie rywalizacja różnych grup, różnych klas społecznych, prawa przez wszystkich szanowanego i wszystkich na równi obowiązującego, z godnym swej roli i nazwy Sejmem, z harmonijnie działającymi czynnikami władzy, z kontrolą, przedstawicieli narodu nad rządem, z wolnością sumienia, przekonań, zebrań i pracy, z niezależnymi sądami?
Czy też ma być Polska państwem policyjnym, w którym rozkaz i posłuszeństwo woli jednostki jest najwyższym prawem i najpierwszym obowiązkiem? Czy ma być Polska krajem, gdzie zeznania policyjnego konfidenta więcej ważą niż słowa powszechnie szanowanych ludzi i mężów stanu? Jakąż Polskę chcemy mieć, panowie sędziowie, czy jedną, czy drugą, czy Polskę dyktatury, czy Polskę demokratyczną, ludową? Czy Polskę kliki uprzywilejowanej, czy Polskę szarych mas ludowych? Która z nich będzie trwalej, sprawiedliwiej budowana i na silniejszych podstawach oparta – Polska Montwiłłów (wileński filantrop), czy Polska Radziwiłłów?”
Pobyt w więzieniu nie tylko nie przekreślił możliwości udziału Dubois`a w nowych wyborach do sejmu w 1932 r., ale doprowadził do jego ponownego wyboru z list PPS na III kadencję sejmu.
W dniu 17 stycznia 1934 r. Państwowa Komisja Wyborcza ogłosiła wygaśnięcie mandatów poselskich skazanych posłów: Dubois`a, Witosa, Ciołkosza i innych. Po protestach krajowej i zagranicznej opinii publicznej – Dubois został uwolniony 29 września 1934, z zawieszeniem reszty kary na trzy lata. Bardziej jeszcze, niż przed uwięzieniem, nastawiony na walkę o sprawiedliwość społeczną, prowadził Dubois działania na rzecz skomasowania ruchów lewicowych. W 1938 r. w wyborach samorządowych został wybrany na warszawskiego radnego.
We wrześniu 1939 r., dotarł do Kowla, gdzie został internowany przez służby radzieckie, ale udało mu się uciec i wrócił do Warszawy. Nawiązał kontakty z grupami pepeesowców próbującymi tworzyć podziemne struktury. Wkrótce został zastępcą Mirosława Niedziałkowskiego, przewodniczącego Głównej Rady Politycznej przy dowódcy Służby Zwycięstwu Polski.
W KL Auschwitz (autor nieznany)
Stworzył też własną organizację – Barykadę Wolności – złożoną z byłych członków OM TUR i Czerwonego Harcerstwa. Zaczął wydawać gazetę o tej samej nawie. Nie zachowywał jednak twardych reguł konspiracji wymuszonych prze sprawny aparat inwigilacji służb niemieckich. Prowadził dość otwarty styl życia i to doprowadziło do aresztowania go przez Gestapo 26 sierpnia 1940 r. Od razu trafił na Pawiak, a już 22 września został wysłany do n KL Auschwitz (pierwszy w ogóle transport), w którym otrzymał numer obozowy 3904. Z miejsca przystąpił do organizowania ruchu oporu opartego na dawnych kontaktach z działaczami PPS i Czerwonego Harcerstwa. W obozie stworzył organizację ruchu oporu pod nazwą Bojowa Organizacja PPS, która dążyła do pozyskania chętnych z grona socjalistów. 22 listopada 1940 r. został przewieziony do Warszawy ponownie na Pawiak, w celu kontynuowania śledztwa. Przez cały czas Stanisław posługiwał się nazwiskiem Dębski- Dubois. Jednak został rozpoznany przez Polaka będącego agentem i donosicielem niemieckim, co doprowadziło do zakończenia śledztwa i ponowne odesłania go pod koniec maja do KL Auschwitz. Według relacji świadków 21 sierpnia 1942 r. został doprowadzony pod ścianę śmierci (w dokumentach obozowych przyczyną śmierci miał być atak serca). W 1943 r. agent Antoni Opęchowski, który wcześniej znał Dubois`a, został zlikwidowany przez polskie podziemie „za zdradę ojczyzny.”
Rzadko się zdarza żeby zmarły człowiek miał tak bogaty, jak właśnie Stanisław Dubois, „ciąg dalszy” swego żywota. Rządzący Polską – z nadania Stalina – marksiści próbując narzucić społeczeństwu nową ideologię, imali się rozmaitych trików i sztuczek mających pokazać, że ich korzenie ideowe sięgają czasów przedwojennych, nawet przedrewolucyjnych. Stąd próby przejmowania tradycjo PPS – Polskiej, nie Radzieckiej – Partii Socjalistycznej. Skończyło się to scaleniem (w nomenklaturze partyjnej: zjednoczeniem) w 1948 r. PPR z PPS i utworzeniem PZPR.
Stanisław Dubois okazał się wygodnym obiektem manipulacji: od młodych lat socjalista (co prawda ten socjalizm był wtedy niepodległościowy, a nie internacjonalny), obdarzony talentem przyciągania młodzieży, otwarty przeciwnik sanacji.
Bardzo szybko zaczęto wykorzystywać Dubois do legitymizacji ruchów robotniczych spod znaku sierpa i młota, słabo zakorzenionych na polskiej ziemi. Postać jego wciągana była na czerwone sztandary i transparenty. Imię Stanisława Dubois przyjmowały liczne ulice, szkoły i zakłady pracy, a nawet drobnicowy statek handlowy. Chciałoby się napisać że ironią historii był zanik zainteresowania jego osobą z chwilą odzyskania niepodległości w 1989 r. Ale taka konstatacja nie oddaje całej prawdy, albowiem w rzeczywistości nastąpiło coś więcej, odchodzenie od przyjętych nazw, podobne do burzenia pomników stawianych w epoce słusznie minionej. Rodzi się pytanie: jakie wartości pozyskali uczniowie tych szkół, najpierw gloryfikujących swojego patrona, a potem zmieniający chyłkiem tablice z jego imieniem? Last but not least to fałszowanie i zaciemnianie faktów z jego krótkiego lecz niesłychanie bogatego życia. I trudno winić tu historię jako taką, ale tych, którzy do miana historyków pretendują – nie mając patentu na nieomylność. Ani odwagi, żeby przekazywać tylko prawdę.
BIBLIOGRAFIA
1. Jednodniówka jubileuszowa – 1877–1957. 80-lecie szkoły Wojciecha Górskiego. Warszawa: Nakł. Komitetu Organizacyjnego Jubileuszowego Zjazdu b. Wychowanków Szkół Wojciecha Górskiego, 1957, s. 59–60
2. J.Lasocki, J.Majdecki (red.) – Wojciech Górski i jego szkoła, PIW Waszawa 1982
3. Maciej Dubois, Michał Komara – Adwokat. Romowa o życiu i ciekawych czasach, PWN Warszawa 2013
4. Stanisław Prekiel – Stanisław Dubois (1901-1942), Wydawnictwo „Kto jest Kim”2018
5. https://pl.wikipedia.org › wiki › Stanisław_Dubois
Bibliografia: